Туслах цэс
Хэрэглэгчийн булан
Нэвтрэх нэр
Нууц үг
 
Нууц үг сэргээх | Бүртгүүлэх
 
Монголын хүүхдийн уран зохиолын тойм


     1921 оноос хойшхи уран зохиолыг бид орчин үед хамааруулан авч үзэж байгаа юм. Монголын уран зохиолын үечлэлийн тухайд янз бүрийн зөрүүтэй санал байгаа хэдий ч хүүхдийн уран зохиолын хувьд бол ингэж авч үзэх үндэс байгаа болно. Энэ нь юны өмнө бага насны хүүхдүүд бичиг үсэгт суралцан уншигчдын бүхэл бүтэн нэг үе гарч ирсэнтэй холбоотой.
Тухайн  үеийн нам засгийн шийдвэрүүдэд ч энэ талаар “Ард түмнийг бага нас /насанд хүрсэн хүрээгүй гэж ялгахгүй монгол үсэг бичиг ба бусад олон зүйлийн тустай эрдэмд нээгдүүлсүгэй“ /М-81-38/ “Сургуулийн багачуудын анх үзэх ба олон нийтэд үзүүлэх зураг дэвтрийг гаргаагүй одоо хүрсэн нь зохилдохгүй тул энэ зүйлийн зураг, дэвтэр, ном зохиолыг нэн даруй хэвлэн боловсруулахыг ардыг гэгээрүүлэх яамнаа даалгасугай ” гэх зэргээр туссан нь бий. Тийнхүү хориод оны эхэн үеэс хот хөдөөд олон сургууль танхим байгуулагдсан нь дээрх ажлын эхлэл болж анхандаа сургуулиудад хэрэглэх тусгай зориулалт бүхий сурах бичиг,ном зохиол ховор байсан тул ард түмний дотор сурах бичгийн болоод ёс суртахууны сургаал чанартай хэрэглэгдэж байсан. “Оюун түлхүүр”, ”Цаасан шувууны үлгэр”, ”Мэргэн гэгээний сургаал”, ”Багш шавийн үлгэр” зэргийг хэвлэн гаргаж ашиглаж байв.
Гэвч өдөр ирэх тутам нэмэгдэж байсан өсвөр уншигчдийн хэрэгцээг хангахын тулд тэдэнд зориулсан ном зохиолыг шинээр зохион гаргах нь цаг үеийн зайлшгүй шаардлага болж байв.
    Тийнхүү 1920-иод оны эхэн үеэс манай бичгийн хүмүүн шинэ цагийн шинэхэн уншигчиддаа зориулан дор бүрийдээ шамдан ажиллаж шүлэг зохиол, ном, дэвтэр зохиож, бүтээж эхэлжээ.
    Энэ үед хүүхдэд зориулан гаргаж байсан бүтээлүүдийг
1.    Өгүүллэг, шүлэг
2.    Унших бичиг
гэсэн хоёр хэсэгт багтаан авч үзэж болох юм. Энэ нь тухайн үед дан хүүхдэд зориулж бичдэг бие даасан зохиолч хараахан гараагүй байсан тул хүүхдүүдийн уншлагын хэрэгцээг хангах бас нэгэн чухал хүчин зүйл болж байв.
    Гучаад оны үед ч энэ байдал хэвээр үргэлжилсэн бөгөөд Намсрайн зурагт номууд Д.Цэвэгмидийн өгүүллэгүүд зэрэг хүүхдэд зориулагдсан шилдэг сайн бүтээлүүд ч гарав.
    1940-өөд оны үе бол манай улсын гадаад дотоод аль ч нөхцөлийн хувьд дэлхийн II дайнтай холбоотой . Тухайн цаг үеийн улс орны байдал засаг төрийн бодлого зэргээс шалтгаалан урлаг уран зохиолын түүхэнд өвөрмөц сонин байдал буй болсон нь хүүхдийн уран зохиолд ч нэгэн адил хамаатай. Энэ үед хүүхдэд зориулсан тогтмол хэвлэл гарч урлагын газрууд бий болж тэр хэрээр уншигчидын шаардлага өсөж байсан нь хүүхдийн уран зохиолын хөгжилтөд зохих нөлөө үзүүлж П.Хорлоо, Б.Бааст, Ц.Уламбаяр, Ч.Лхамсүрэн, М.Чимэд нарын зэрэг томчуудад зориулан бичгийн хэрэгцээ хүүхдийн шүлэг, өгүүлэг зэргийг бичдэг зохиолчид бий болов.Энэ нь хүүхдийн зохиол өмнөх үеэс нэг шат ахисан хэдийн ч тухайн үеийнхээ нийт уран зохиолд ноёрхож байсан явцуу хүрээ хязгаарыг даван гарч чадаагүй юм. 1950-иад оны үе бол бүтээн байгуулалт буюу  анхдугаар таван жилийн төлөвлгөөний их ажлын оргилуун цаг байлаа. Тиймээс урлаг уран зохиол шинэ нийгмийг байгуулагч шинэ хүний дүрийг урлан бүтээхийг тухайн цагийн нам засгийн бодлого болгож байсан нь хүүхдийн зохиолд ч нэгэн адил тусгалаа олов. Хэт үлгэр жишээ ч буюу эх орон, ард түмний үйл хэрэг, МАХН-ын үйл хэрэгт хязгааргүй үнэнч охид хөвгүүдийн дүр бүхий зохиол бүтээл энэ үеийн хүүхдийн уран зохиолын ерөнхий дүр төрхийг илтгэнэ.
    Гэвч энэ үед Ч.Лодойдамбын “Манай сургуулийнхан”, Л.Бадарчийн ёгт болон шүлэглсэн үлгэр, Ш.Гаадамбын өгүүллэгүүд зэрэг содон соргог бүтээл гарч байсны дээр жар, далаад оны хүүхдийн зохиолын томоохон төлөөлөгч болох Д.Содномдорж, Л.Түдэв нар уран бүтээлээ туурвиж эхэлсэн байна.
     1960-аад оны  үе буюу социолизмийн бүтээн байгуулалтын үед хүүхдийн уран зохиол зөвлөлтийн хүүхдийн зохиолоос ”суралцаж “ тухайн цагийн бодлого, шийдвэрийн хүрээнд “хөгжиж” байсан авч жинхэнэ хүүхдийн зохиолынхоо ёс зүйг баримтлах чиг хандлага буй болж  , энэ талаар уран бүтээлдээ эрэл хайгуул хийсэн Д.Гармаа, С.Надмид, Ч.Лувсандэндэв, Ж.Дашдондог, Д.Давааням, Г.Сэсмээ, О.Цэндсүрэн, Т.Жамъянсүрэн, С.Соронзонболд , Х.Нямбуу, Ч.Арьяасүрэн зэрэг залуу уран бүтээлчид шинээр төрөн гарав.
    1950-иад он үеэс Л.Түдэвийн хэдэн өгүүллээс өөр дорвитой бүтээл үгүй байсан хүүхлийн зохиолын судлал шүүмжлэл  ч бас ахиц олж Ч.Лувсандэндэв, Ч.Арьяасүрэн, Д.Өлзийбаяр нарын шинэ нэр, шинэ бүтээл гарах болов.
1970.1980-аад оны үед энэ гараа улам бүр цааш үргэлжлэн хүүхдийн уран зохиол хөгжлийн шинэ шатанд гарч ирсэн бөгөөд олонхи судлаачдын үзсэнээр нийт уран зохиолын бие даасан – салбар болж чадсан юм. Энэ үед П.Хорлоо, М.Чимид, Ө.Баасанжав, Б.Бааст зэрэг дөчөөд оны Ш.Гаадамба, Д.Содномдорж, Л.Түдэв зэрэгтавиад оны зохиолчидтой зэрэгцэн дээрнэр дурдсан залуу нөхөд бүтээлээ туурвисан онцлог бий.
Тийнхүү энэ үеийн хүүхдийн зохиолын хүүхдийн аяс нь давамгайлж, төрөл жанр болон тоо хэмжээ нь өсөж, зохиолчдын урлах чадвар сайжирсан зэрэг харьцангуй ололт амжилт байгаа хэдий ч хүүхдийн сэтгэхүйн дотоод мөн чанарыг нээн харуулах, жинхэнэ  монгол ахуй монгол хүүхдийн дүрийг урлан бүтээх, гарсан зохиол бүтээлийг онолын үүднээс зөв зүйтэй үнэлэн дүгнэх зэрэгт учир дутагдалтай хэвээр байв.
1990-ээд оны үеэс зах зээлийн харилцаа нэвтэрч рүүхдэд зориулагдсан маш олон зүйл эзэнгүй болж , зарим нь бүр устаж үгүй болсон зэрэг нь хүүхдийн зохиолчдын амьдрал ахуй уран бүтээлд  нөлөөлөн нэг үе харьцангуй ухралтын байдалд орсон юм. Харин сүүлийн нэг хоёр жилээс хүүхдийн зарим  тогтмолжих чиг хандлага гарч, ивээн тэтгэх цөөн ч болов газар буй болж, зарим зохиолчид ч нийгмийн байдал аясад зохицон  эхэлж буй нь ирээдүйгээ нааштай харах горьдлогыг эрхбиш төрүүлж байна.   
 

1920,1930-аад оны хүүхдийн уран зохиолын тойм

Тухайн үеийн нийт уран зохиолд зонхилж байсан төрөл бол өгүүлэг,шүлэг юм. Нөгөө талаас энэ үеийн уншигчидын дийлэнх хэсгийг хүүхдүүд эзэлж байсан зэрэгтэй уялдуулан үзвэл 20-иод оны манай уран зохиолын нэг сонин төрөл болон гарч ирсэн үлгэр, өгүүлэг хүүхдийн зохиолын зүйд нэлээд дөхүү юм.
    “Үлгэр болгосон зохиолууд бол хүнд үлгэр үзэмж болох ёстой явдлууд найруулсан нь бөгөөд бас хүний явдалыг хүн бус амьтны явдалд ч үлгэрлэн зохиох ба хий бодлын үлгэр зохиол нэн үлэмж болой.Тиймийн тул үлгэр бол хүний явдалд жишээ үзүүлж сурагмжилсан чанартай .” /М_20-39/ хэмээн С.Буяннэмэхийн бичсэн нь дээрхийг баталж байна. Үлгэр өгүүлэгүүдийн төрх байдал ч үүнтэй сайтар тохирч байгаа юм.
    Ц.Дамдинсүрэнгий ”Өчүүхэн дөрвөн үлгэр”-ийн нэгэн “Аргаар эдлэв”-т гарьд хөхөө хоёр хоёр хоорондоо ноцолдож, хөхөө ялагдсан тухай өгүүллээд “Гарьдаа та намайг ялсан тул би баярлав. Та надаас хүсэх гуйх аваас би өршөөж өгнө ” гэсэнд Гарьд –Муу чамаас агуу хүчит тэнгэрийн шувуу би гуйх юм юу байх билээ. Харин надаас хүсэх гуйх аваас би өршөөж өгнө” гэснээр хөхөөг Гарьд нуруун дээрээ суулгаж явах болсон тухай сонирхолтой үйл явдлыг бичсэн нь “Субашид”-д гардаг  Гарьд, Вишну хоёрын үйл явдлыг ашиглажээ. Энд зохиолч Вишну тэнгэрийг хөхөө болгон ард олонд / хүүхдэд/  ойлгомжтой хэлбэрт оруулан хоёр амьтны дүрээр сэхүүн зантай, овсгоот ухаантан хоёрыг төлөөлүүлэн сургамж өгсөн байна.
    Д.Чимидийн “Ангир шувуу” /1927/ өгүүллэгт ард түмний дунд лам шувуу хэмээн нэрлэгдсэн ангирын тухай түгээмэл ойлголтыг ашиглан лам нарын талаарх тухайн цаг үеийнхээ ойлголтыг илэрхийлжээ. Үлгэр өгүүллэгүүдэд энэ мэтээр нийгмийн эсрэг тэсрэг хүчний зөрчил тэмцлийг ард нийтийн хялбар дөхөм ойлгох дүрд шингээн тайлбарлаж байсан нь дүрслэл, бичлэгийн арга зүйн хувьд хүүхдийн уран зохиолд дөхүү болж ,”ялангуяа бага насны хүүхдэд ба түмнийг төөрөлдүүлэхгүй болгож” байгаа нь тухайн цаг үеийнхээ үзэл бодолтой  нийцэж байна.
    Зарим үлгэр өгүүллэг бүр хүүхдэд зориулагдсан аястай бага насны хүүхдийн гэнэн мөрөөдөмтгий илэрхийлсэн байгаа нь Ө.Дэндэвийн “Бяцхан цоож эвдэрсны үлгэр” /1926/ болно. Энд цоожин дотор ямар нэг амьтан байдаг байх хэмээн бодсон жаал хүү тэр бодолдоо хөтлөгдөн цоожыг эвдэж байгаа нь нэг талаас хүүхдийн сониуч гэнэн зан, юмны учрыг олох гэсэн хүсэл харагдана. Цоожыг зүгээр ажиллан хараад өнгөрөхгүй мөн чанарыг нь мэдэх гэсэн эрмэлзлэл бүхий хүүхдийн дүр ийнхүү гарч буй нь тухайн цагийн шинэ хүний шинэ төрхийг илтгэх бөгөөд эх нь түүнд “сурахыг  хичээвэл өсөж их болох хэрд уран дарханы сургуульд орж суралцвал энэ мэт зүйлийг өөрөө үйлдэж  сурах болно ” гэж сургамжилж буй нь үүнийг давхар баталж байна.
    Ерөөс үлгэр өгүүллэгүүдийн нийтлэг хэв шинж нь ардын аман зохиол болон дорно дахины уламжлалыг ашиглан шинэ цагийн хүмүүсийн дүр төрхийг илтгэх оролдлого хийж байсан явдал, бөгөөд дүрслэлийн арга, дүр хүмүүжлийн нөлөөгөөрөө тухайн цаг үеийн хүүхэд багачуудад ихээхэн ач холбогдолтойн дээр хүүхдийн уран зохиолын нэгэн чухал төрөл болох орчин үеийн үлгэрийн үүсэл хөгжилтөнд чухал нөлөө үзүүлсэн болох нь маргаангүй. Үлгэр өгүүлэг бол манай зохиолчдод өгүүллэг /раззказ/ бичих дадлага сургууль болсон нь 20-иод оны сүүлч, 30-аад оны эхээр манай зохиолчдийн бичиж байсан бүтээлүүдээс харагдаж байна. Үүнээс бид хүүхдийн уншлагад орсон цөөн зарим бүтээлийг жишээ болгон авч үзье. Д.Нацагдоржийн “Адууны манаанд ” гэсэн өгүүллэгт залуу хүү Цогтын адуу манаж хоносоны маргааш өглөөний зурвасхан үйл явдлыг ихэд тод томруунаар дүрсэлсэн нь мөнөөх “хий бодлын үлгэр”-ээс нэгэнт холдон жинхэнэ бодит хүн, бодит амьдралыг дүрслэн ерийн үйл явдалаар монголын малчин багачуудын хэв шинжийг илэрхийлэн гаргасан байна. Харин “хөдөөгийн уул талаар соёлын үрийг тарих, хөх монголын хойч үеийн тухай бичсэн “Бидний сурагчид”, ”Бид хэд” өгүүллэгүүдэд Цогтын хэв шинжээс шинэ орчинд шилжин ирж буй өөр хүүхдүүдийн тухай өгүүлсэн байна.Энэ нь Цогт хүү “их баясглантай байдлаар гялалзан уургаа тулж, морьдон ………… олон морьдыг уургалан барих нь үнэхээр авъяастай шаламгай , өөд уруугүй хөөж, зөв ба буруугүй  шургуулан барихыг үзсэн хүн бүр гайхаж “ буй бол “Бид хэд”-ийн “хөөрхий таван хүүхэд бүр нэг нэг цаасыг авч чимээгүй тонгооцгоож жирс жирс зурна. Агшин зуурын хугацаанд өчүүхэн толгойнуудын дотор бүх ертөнц хэдэнтээ бөмбөрч ямар нэгэн сонин зүйлийг цаасан дээр гаргаж “буйгаас тодорхой харагдаж байна.
    С.Буяннэмэхийн 1927 онд Буриадын эрдмийн хүрээлэнгийн захиалгаар бичсэн өгүүллэгүүдэд амьтны дүр , дан хүний дүр зэргээр “байгаль ертөнцийн үзэгдэл, амьд бодисын амьдрал, адгуусын зан араншин малчин хүний сэтгэхүйн онцлогыг гаргаж ” /М-88-192/ хүүхдэд олон зүйлийг таниулан сургамжилсан байна. Тухайлбал “Нарс улиасны найрамдал”, “Ичээний тарвага” өгүүллэгүүдэд амьтан ургамлыг хүнчлэн дүрсэлж байгалын үзэгдэл, амьтадын амьдралыг танилцуулсан бол “Тоншуул доктор”, “Бор бор болжмор ” өгүүллэгт хүнийг төлөөсөн амьтан гаргасан нь мөнөөх үлгэр өгүүллэгийн шинжийг ямар нэгэн байдлаар хадгалж байна.
    “Бор бор болжмор ” өгүүллэгт ах дүү хоёр жаал хүү “хошуу холбон жииг жииг дуугарах хоёр болжуухай “лугаа ярилцаж бие биенээ ойлголцож буй нь амьтан хүн хоёрын ярилцдаг ардын үлгэрийн уламжлалт аргаар ертөнцийн үзэгдэл юмсын харьцангуй чанарыг таниулан байгаль, амьтныг  хайрлах хүүхдийн сэтгэлийг илэрхийлсэнээрээ онцлог байна. Ийм дүрслэл хотондоо хамт тоглодог хурга, ишиг хоёроо уснаас гаргаж, чонын аюулаас гаргаж буй жаал хүүгийн тухай өгүүлсэн “Хурган хүү, ишгэн хүү өгүүллэгт бас бий.
Тэгвэл “Хоёр найз” өгүүлэгт гэнэт тулгарсан чонын аюулаас мултрахын тулд нэг нь шууд зугтаж байхад нөгөө нь маш уран арга хэрэглэн чоныг зайлуулж чадаж байна.
Энэ бүхэнд байгаль хүн амьтны  харьцааны тухай өгүүлж буй боловч тэрхүү харьцааг янз бүрийн талаас нь сонирхолтой   дүрсэлж байгаль хийгээд амьтан хүнд тус ч болдог ус ч болдог алин болохыг гагцхүү тэдэнтэй харьцах хүний оюун ухаан, авхаалж самбаа шийддэг болохыг харуулжээ. Энэ бол дээр өгүүлсэнчлэн хүний оюун ухаан хүчин чадлыг давуутайд үзэх , илүү дүрслэл гаргах зарчим мөн. Энэ зарчим нь “ер нь аливаа эрдэмт энэрэнгүй их хүмүүс бол гоо үзэсгэлэнт цэцэг навчийг ихэд хайрлах тул үл тасадна. Гагцхүү мунхаг зэрлэг бөгөөд цэцэгтэй цэнгэлдэн үл чадах хүмүүс бол өөрийн дур зоргоор сайхан цэцгийг тасалж хэнд ч хэрэггүй болгоно” хэмээн ярилцаж буй “Цэцэн, Цэцэг хоёр”, алив сайн үйлс бүхний жишээ болсон Баясгалант хүүгийн тухай өгүүлсэн “Сайн хүү”, дандаа бүтэлгүйтэж явдаг хүүд тохиолдсон үйл  явдалыг уран хошиноор шогчилсон ”Бүтэлгүй хүү ”, гэртээ ирсэн хоёр дээрэмчинээс огт айлгүй ов мэх авхаалж самбаа гарган тэднийг бариулж буй “Балчир жаал ” зэрэг өгүүлэгт ч тусгалаа олжээ.
  Ц.Дамдинсүрэнгийн “Цэцэн хурга” /1931/ өгүүллэгт чононд баригдан тэдэнд идүүлдэгийн даваан дээр өөрийн авхаалж, самбаагаар мултран амь гарч буй хурганы тухай, “Хэнз хурга” /1932/-д тухайн цагийн хүмүүсийн мухар сүсүэг бишрэлээс болж хайртай хургандаа учирч аюулыг зайлуулах аргаа олохгүй сандарч байгаа хүүгийн тухай тус тус өгүүлжээ. Дээрхи зохиолуудад гарч буй дүрийг юуны өмнө ажиглан үзье. Хүүхэд, мал, амьтан гэсэн ерөнхий дүр бүр нарийвчилбал хөдөөгийн хүүхэд танхимын сурагч , үлгэр жишээ сайн хүүхэд, бүтэлгүй жаал, авхаалжтай овсгоотой сэргэлэн хүү монгол хүүхдийн эхрмэлдэг адуу, хайрлан өсгөдөг хонь /хурга/ зэрэг гарч байна. Эдгээр дүр ардын үлгэрт ч, бичгийн зохиол ч байна. Харин хорь, гучаад оны зохиолууд дахь сайхь дүрүүдэд ямар онцлог байна вэ ?гэдэг биднйи сонирхолыг зүй ёсоор татаж байна. Энд хүүхдүүдийн дүрийг аваад үзэхэд ихэнхдээ хуучны уламжлалт дүрслэл хэвээр байх авч тухайн цагийн шинийг мэдэрсэн багачууд болох нь  “Цэцэн, Цэцэг хоёр”, ”Бид хэд”, “Хэнз хурга”-ийн Базар хүү, “Сайнхүү ” зэргээс харагдаж байна.
Эдгээр хүүхэд шинэ орчинд байгаа, шинэ зүйлийг мэдэрч байгаагаараа бусдаас ялгарч байгаа болохоос дөч тавиад оны үед гарч ирсэн үлгэр жишээ баатрууд биш байгаагаараа онцлог юм.  Харин “Хэнз хурга” өгүүллэгт хургандаа учирсан аюулыг өөрийн хүчээр бус цэрэгт шинэ цагийн ёсыг ойлгосон ахынхаа хүчээр зайлуулж байгаа нь уламжлалт дүрийн бодьгал хүчнээс нийгмийн шинэ үзэл бодлын давуу талыг шингээх гэсэн байдал цухалзаж байна. С.Буяннэмэхийн “Сайн хүү” мөнөөх үлгэр жишээ баатар гарч ирэхийн үр хөврөл мөн. Харин “Цэцэн хурга” өгүүллэгийн хурга бол ардын үлгэрийн олон шинжийг нэгтгэсэн сайтар боловсрогдсон байдлаараа ялгарч байгаа юм. Ардын үлгэрт хурц сэргэлэн оюун ухааныхаа хүчээр эсрэг дайснаа мохоон ялдаг хүүхдүүд ч гардаг, бас туулай , даага зэргийн амьтад ч гардаг. Энэ өгүүллэгт эдний шинж чанарыг нэгэн хурганы дүрд нийлүүлэн шингээсэн нь нэг талаал уламжлалт дүрслэл, нөгөө талаас цоо шинэ маягийн дүр гарч байгаа юм. Уг нь энэ ухаан хүнд л байвал зохих ёстой нь мэдээж. Хүн энэ ухааныг бага балчираасаа эзэмших ёстой тул эл зохиол бага насны хүүхдэд зориулагдсан байна.
Зохиолч тэдний сэтгэхүйн онцлог, юмыг хүлээн авах чадварын хэр хэмжээг сайн мэдсэний үндсэн дээр монгол хүүхдийн хайрлан энхрийлдэг хурганд цэцэн ухаан оруулан хүүхдэд үлгэр жишээ аван дууриах нэгэн сонин дүрийг бүтээсэн явдал эл зохиолын гол онцлог шинж мөн.
Түүнчлэн энэ хурга хэдий цэцэн ч гэлээ салхинд хийсч ирсэн адсаганаас айн зугтсан нь чонын аюулд өртөхийн шалтаг болж болж буй нь гэнэн томоогүй амьтны дүрийн шинж мөн.    
Эл өгүүллэг алив бэрхшээл тохиолдоход арга ухаан хэрэгтэйг сургахын зэрэгцээ чонын амьдралыг тодорхой дүрслэн харуулсанаараа танин мэдэхүйн давхар ач холбогдолтой болно.
Дүрийн хувьд ийм онцлог ажиглагдаж байгаа байгаа бол дүрслэлийн болоод төрөл зүйлийн тухайд аман үлгэрээс үлгэр өгүүллэг, үлгэр өгүүллэгээс өгүүллэг гэсэн явц илт байна. Нэг үгээр хэлбэл өгүүллэгүүд нь бодит амьдралдаа илүү ойртож,”хүнд үзэмж болох ёстой явдалууд” нь “хүнд бус амьтанд” үлгэрлдэн зохиогдохоосоо шууд хүнийхээ үйл явдлаар дүрслэгдэх чиглэлтэй болж ирсэн байна. Ийнхүү хүн нийгмийн амьдралыг шууд дүрсэлсэн байдал Д.Цэвэгмэдийн гучаад оны өгүүллэгүүдэд тодорхой харагдаж байна. Энэ бол “Хоньчин Найдан”-ийн /1935/ Найдан хүү,  “Болд Самбуу хоёр”-ын/1936/ Самбуу нарын дүр болно.Найдан ядуу зүдүүгийн эрхээр захирагч Сүрэнгийн харгис хэрцгий авир, доромжлолд өртөн зовдог бол Самбуу тухайн цагийн ном эрдэм сурах нэгэн замыг сонгож , гавьж ламын гарын шүүс, сэтгэлийн зугаа болон зовж байна. Эд мөн ядуу ардын хүүхдүүд. Ийм амьдрал, ийм зовлон хувьсгалын өмнөх монголд байсан нь үнэн. Гэхдээ энэ хоёр дүр ийм гашуун зовлонгоос гагцхүү ардын хувьсгал аварч ядуу ардын хүүхдийг шинэ замд оруулан нүдийг нь нээсэн гэдэг тухайн цагийн үзэл бодлын тусгал болсноороо онцлог юм. Энэ нь дээрх гашуун зовлонгоос Найдан, Самбуу хоёрыг 1921 оны хувьсгал авран нэгэнд нь нийгэмдээ чин шудрагаар хөдөлмөрлөх, нөгөөд нь эх орон ард түмнийхээ төлөө сурч мэдэх замыг нээж өгч буйгаас харагдана.
Харин “шөнийн харанхуй нөмрөн араатан чонын улилдах чимээ, ууль шар шувууны хашгирах дуун, байгалийн элдэв авиа хоньчин хүүгийн сэтгэлийг түгшээхэд ”Эзгүй хээр явахдаа эр хүн зоригтой баатарлаг явах хэрэгтэй. Тэгвэл сүлд хийморь нь сэргэлэн сайн байдаг юм” гэсэн аавынхаа үгийг санаад нэг үе зориг орж” морьтой хүн ирэх чимээнээр “Аав аа” гэж хашгиртал “Юуны чинь аав” гэж эзний хахир дуун гарч буй болон, “Улаанбаатар хотод гурван жил суралцаад Самбуу зовж зүдэрч явсан гоо үзэсгэлэн тансаг сайхныг шинэ хүний нүдээр сэтгэлдээ тунгаан бахдан байхад ” 
…Үй түмэн хүний бишрэлийг ашиглан тэргүүнийг дарж байсан бяцхан сүмийн нурсан балгас гунигтайяа харагдах сацуу өнчин хайлаас өвгөрч хувхайран суурин дээрээ тогтож ядан байгаа зэрэг дүрслэлээр баатруудынхаа дотоод сэтгэхүйн гадаад орчны эрс тэс ялгаатай байдал лугаа холбон илэрхийлсэн. Найдангийн зовлонг ямагт худаалцах өнчин Халзаадай хэмээх хурганы дүр, Болд Самбуу хоёрын үнэнч үерхэл зэрэг нь зохиогчын уран чадварын илрэл болох юм.
Найдан, Самбуу нарын дүр  түрүүн Ц.Дамдисүрэнгийн “Хэнз хурга”-д цухалзсан санааг бодит дүрээр хэрэгжүүлж, хувьсгалын өмнө дарлагдан зовж хувьсгалын ачаар шинэ замд орсон бүлэг дүр гарахын бодитой эхлэл болсон юм.
Түүнчлэн энэ үеийн зохиолд уламжлалт морь хүн хоёрын дүр дамжин ирсэн нь “Адууны манаанд ” өгүүлэгээс харагдаж байна. Бусад мал ялангуяа төл малын дүр хүүхэдтэй холбоотойгоо гарч ирсэн нь өмнөх үеийн хүн /хүүхэд/ баатрын орчин өөрчлөгдсөнтэй холбоотой. Үүнийг бид Д.Цэвэгмэдийн “Хоньчин Найдан” зохиолоор жишээ болгон авч үзье. Хуучин үед ч тухайн үед ч ядуу,өнчин хүүхдүүд байсаар байсан тул Найдангийн дүр уламжлалт шинжийг агуулсан байнаа. Харин түүний орчин амьдрах орчин нь өөр өөр юм. Үлгэр, туульсийн өнчин ядуу хүүхдүүд хэдийн тодорхой нэртэй байдаг ч нийтийг төлөөлсөн хамт олны шинж нь давуулаг байж, тэд нийтийн өмнөөс ухаан зориг гарган тэмцэж байдаг билээ. Тэгвэл Найдан дарлаглан зовсон эгэл жирийн хүүхдүүдийн нэг бөгөөд бодит байдлын юмуу бодьгал чанар нь давуу байдлаар дүрслэгдсэн тул тэмцэлдээ авах хамт олны дэмжлэг бага болж байна. Иймээс зовох ядрах өрөвдөлтэй тал нь илүү харагдаж уншигчдыг уяраах хандлагатай юм. Ийм баатарт үлгэр туульсийн адил хүчтэй хүлэг морь байх болмжгүй юм. Гэвч уламжлал ёсоор монгол хүүхдийн ахуй орчны тусгал болж, түүний зовлон жаргалыг хуваалцан гарч ирсэн дүр бол Халзаадай хэмээх хурга болно. Энэ хурга зохиолын эхэнд Найдан “энэ олон хонин дотроо ганцхан чи минийх шүү дээ . Чи том болоод надад олон хурга гаргаж өгнө” хэлж буй нь нэг талаар хүн мал хоёул өнчний учир бие биенийхээ зовлонг адил хуваалцаж буй мэт, нөгөө  талаар Найдан хүүнхэд зангаар ирээдүйн итгэлээ хургандаа өгүүлж буй мэт. Зохиолын бүхий л явцад өнчин Халзаадайг Найдангийн хамгийн итгэлт дотны хань …………….дүрслэгджээ. Энэ нь Найданг багш ламд шавь орохоор “харанхуй зам” руу явахад ээж нь ерөөл өргөхийн сацуу “өнчин Халзаадай нь одоо төлөг болсон бөгөөд” “гарыг нь үнэрлэн морьдуулах”, “Өнчид” бүлэгт Найдан гэрийн дэргэд уйлан суухуйд захирагч Сүрэн юу ч үл хэлэн хажуугаар нь давхин өнгөрч байгаа бол Өнчин Халзаадай том хонь болсон бөгөөд сүргээс тасран ирж Найдангийн дэргэд эзний үйтгарласан сэтгэлийг засахыг оролдсон мэт “ байгаа зэргээс харагддаг. Зохиолын төгсгөл хэсэгт ч Найдангийн хариулан буй хонин сүрэг өнчин Халзаадай хурганы төл болох тухай өгүүлсэн нь баатрын эхний хүлэнгийн биелэл болж буй байдлаар дүрслэгдсэн ба дээр нэр дурдсан зохиолуудад гарч буй төл малын дүрүүд ч мөн л ийм журмаар дүрслэгдсэн байна. Эдгээрт хамгийн гол шинж нь үлгэрт байдаг морьтой харьцуулахад энгийн чанар нь хэвээр үлдээд гагцхүү шинэ нөхцөлд, шинэ эзэнтэй харилцаж буй дүрүүд болсон явдал юм.Тарвага, чоно, болжмор зэрэг амьтдын дүр уламжлалт байдлаараа гарч ирсэн нь эдгээр амьтдын шинж байдал /инстинкт/ тохируулан оноосон авир төрх болно. Энэ нь “Бор бор болжмор ”- т хоёр болжуухай ах дүү хоёрын найз нөхөд болж байгаа бол “Хоёр найз” өгүүлэгт чоно хүүхдүүдийг айлгах сөрөг талын баатар маягтай дүрслэгдсэнээс харагдаж байна. Харин “Тоншуул доктор” өгүүлэгт тоншуул өөрөө юу ч мэдэхгүй хэрнээ мэдэгч болж элгээ эмчилнэ гэж очоод ганц л чаддаг юмаа хийж элэг бөөр хамаг эрхтнийг нь тоншиж орхисон тухай инээдэмтэй үйл явдал гарч буй нь тоншуул нэрлэхүү , бүдүүлэг хүнийг төлөөлсөн дүр болох нь ойлгомжтой.  
20,30-аад оны үед хүүхдэд зориулсан дуу шүлэг бас цөөнгүй гарчээ. Үүнд бид Д.Нацагдоржын “Пионерийн дуу ” /1925/, “Пионерийн лагерь дээр” /1933/, “Хэнз хурга”, “Хоёр ишиг”, Ц.Дамдинсүрэнгийн “Пионерийн лагерь”, С.Буяннэмэхийн “Лагерь”, “Сургууль”зэрэг шүлэг зохиолыг оруулж болох юм. Судлаачдын үзсэнээр 1921 оноос хойшхи шинэ үеийн яруу найраг нь хувьсгалтай хамт буй болсон учир уянгын гэхээсээ дайчин уриалж дуудсан тал нь давуутай байсан явдал энэ үеийн яруу найргийн нэг онцлог мөн. Эл байдал хүүхдэд зориулсан яруу найрагт ч ялгаагүй тусгалаа олж шинэ тутам буй болсон багачуудын хөдөлгөөн болох пионерийн байгууллага хийгээд сургууль, пионерийн зуслан зэргийг магтан дуулах өсвөр үеийнхэнийг ирээдүйн сайн сайхан өөд уриалан дуудах чиг хандлага зонхилж байна. Үүнийг бид
    “Бэлтгэн нэгдэж жагссан
    Багачууд хүүхдүүд бүгдээрээ
    Биелсэн эрдэмд боловсорч
    Баатар хувьсгалыг залгамжилъя
        Бэлхэн ээ ” / Д.Нацагдорж “Пионерийн дуу”
“Эгнээ бүрийн дундаас дуурсаж бүхий дуу нь
Тунгалаг бөгөөд өндөр яруу сайхан
Сэтгэл зоирг нь нэгэнт хөгжсөнд
Уул боловч асар өндөр бус
Тал  боловч төдий л хол бус… “/ Д.Нацагдорж “Пионерийн лагерь дээр/ гэсэн мөр бадгуудаас тодорхой харж болно.
Ийм чиглэлийн шүлэг зохиолоос Ц.Дамдинсүрэнгийн “Пионерийн лагерь дээр” хэмээх шүлэг
“Болжмор шувуу гангар, гунгар жиргээд
Бутын ногоо арзайн бурзайн ургаад
Хуур хөгжим хангир жингэр сонсдоод
Хушийн мөчир нэлбэс дэлбэс ганхаад
Хүсэл зориг давшин давин оргилоод
Хүүхэд багачууд инээдэс наадас бололцоод
Самар жимс сагсайн багсайн ургаад
Ийм л сайхан
Тийм л соньхон” гэх зэргээр үгийн давалтыг оновчтой зөв сонгон тааруулж, айзам хэмжээг тохируулснаараа хүүхдийн хөнгөн шингэн хөдөлгөөн, олон хүүхэд цугларан бужигнасан орчны байдал шүлгийнх нь аясаас сэтгэлд тодорхой ургахуйц бичигдсэн онцлогтой. Энэ шүлгээс “баясглантай, хөгжөөнтэй, цовоо, жавхаалаг сэтгэлийн аяс аяндаа гялалзан харагдах мэт болно.”  /Г-29-105 /
Түүнчлэн уламжлалт шүлгийн аясаар малчин монголын багачуудын амьдрал ахуйг дүрсэлсэн Д.Нацагдоржийн “Хэнз хурга” дээр шүлгүүдээс эрс ялгаатай нь
Миний хэнз хурга
Магнай халзан зурвастай
Мянган хонины дундаас
Би хармагц таньдаг
Мярс мярс майлаад
Намайг чиглэсээрээр ирдэг.
гэж эхэлдэг энэ шүлэг монгол хүүхдийн малдаа хайртай өвөрмөц  шинж, ажилсаг чанар, түмэн сүргийн түрүү болсон төл малаараа бахархах сэтгэл зэргийг жинхэнэ байдлаар нь илэрхийлсэний дээр нялх төлийн өхөөрдөм хөөрхөн төрхийг сайтар зураглан дүрсэлж чадсанд байгаа юм. Зохиол хэл найруулгын хувьд ч ягштал боловсорсон аман зохиолын адил энгийн уран болсон нь энэ шүлгийн бас нэг онцлог болно.
    20,30-аад оны үеийн хүүхдийн зохиолд гарч ирсэн нэг өвөрмөц сонин төрөл бол унших бичгүүд юм. Үүнд бид Судар бичгийн хүрээлэнгийн анхны дарга онхууд Жамъяангийн “Урт өдрийн улиг үгний бичиг”, “Анхан сурах хөвгүүд охидын удирдан сурах бичиг” хан хэнтийн уул аймгийн Өндөр хан уулын бичээч Судар бичгийн хүрээлэнгийн гишүүн Бат-Очирын “Дүү нар хөвгүүдийг сургах мандах нарны туяа” зэрэг зохиолыг оруулан үзэж байгаа юм. Эдгээр нь хүүхдэд зохиулсан зохиол хэдий биш боловч хүүхдийн зохиолын хүрээний гадна оршиж яавч болохгүй бүтээлүүд юм.
Ийм зохиолууд гарах болсон үндэс нь гэвэл дээр өгүүлсэнчлэн хот хөдөөд байгуулагдсан сургууль тэнхимүүдийн сурагчдад унших зүйл буйболгохын үүднээс зохиогджээ.
Зохиолгчид нь тухайн цагийнхаа өндөр боловсрол бүхий сэхээтэн байсан тул “их төлвийг хуучин мэргэдийн номлолоос эрэн түүж” /Ж-59-3/ “эртний эрдэмтдийн зохиосон “Бага сургааль бичиг”, “Ертөнцийг ухуулах чухал үгний бичиг”, “Зургаан хэргийн цээрлэл үгийн бичиг”, “судар, шасдир, толь бичиг ба бусад чухал бичиг, дүрмүүдийнг судлан үзэж” /Б-14-3/ бичсэн байх тул уран зохиолын холбогдол бүхий зүйлс маш их орсон байна.
    Ийм сурах бичгүүд гарах бас нэг шалтгаан нь өмнөх үеийн уламжлал болно.
    Энэ нь ХIХ зууны яруу найрагч р.Хишигбат, харчины чин ван Гүнсэнноров нарын хүүхэд байгачуудад зохиулан бүтээж, туурвиж байсан унших, сурах бичиг, толь зэрэг зохиолын тухай өмнө өгүүлсэн билээ.
    Хишигбат Гүнсэннорв нарын энэ уламжлал О.Жамьяан, Бат-Очир нарын дээрх ном зохиолыг бичихэд нөлөөлсөн болох нь гарцаагүй. Ялангуяа Гүнсэнноровын “Монгол утгын сурах бичиг” дээрх хоёр зохиолд илт нөлөөлсөн болох нь уг номын бүтэц, зохиомж, агуулга зэргээс харагдаж байна.
О.Жамъянгийн “Анх сурах хөвгүүдийг удирдан сургах хичээлийн бичиг” хэмээх ном нь 1921 онд зохиогдсон тус бүрдээ 27-30- хичээл багтаасан 6-7 хуудас буюу 13-14 тал бүхий дөрвөн дэвтрээс бүрдэж буй Гүнсэнноровын сурах бичигтэй төстэй авч зохиомжийн хувьд ялгарах юм бас бий.Хичээлүүд нь гарчиггүй дугаартай , дэвтэр тус бүрийн хичээлийг нэг эрх зохиолын маягтай болгосон зохиомж байгаа юм. Тухайлбал II дэвтрийн эхний хичээлд сургуулийн тэнхмийн чөлөө нэгэнт дүүргээд хичээлдээ ирж багштайгаа уулзан шинэ хичээлийн жилдээ орж орж буй хүүхэд, багш хоёрын тухай дүрслээд төгсгөлийн 30-р хичээлд “Бидний зэрэг улс энэ газар хуралдаад бүгд ижилдэв. Багш хичээл зааж нэгэнт хоёр дэвтэр болов. Үсгийг таньсан минь үлэмж, сургуулийг цэнгэл үлэмж” гэснээр нэгэнт хоёр дэвтрийг үзэж дуусган баясаж буй хүүхдийн сэтгэлийн илэрхийлж, чухам юу үзсэнийг нь энэ хүрээндээ багтаан дугаарласан хичээлүүдэд шингээжээ. Хичээлүүдийн агуулга хийгээд хэлбэр нь “Монгол утгын сурах бичигтэй төсөөтэй “болох тул доорхи зүйлд хуваан авч үзэж болохоор байна. Үүнд:
1.Танин мэдүүлэх ба хүмүүжлийн чанартай тайлбарласан өгүүллэгүүд. Энэ нь “Бийрийн зүйл адилгүй. Бидний улс үсээр хиймуй. Харь улсад эсхүл болд, эсхүл хорголжоор хиймуй. Түүнийг хэрэглэх нь маш их Эдүүгээ сургуулийн тэнхимд хар хавтгай модонд хэргэлнэ. Түүний алдар үүн лугаа болой.” /II дэвтэр 2-р хичээл/ гэсэн нь бийр, үзэг, цэрд зэргийг өгүүлэн юугаар хийдэг тухай өгүүлжээ.
Ийм энгийн таниулах өгүүлэмж бүхий зохиол бага насны уншигчдад ашиг тустай байдгийг бид С.Маршакийн “Та нарын номыг яаж хэвлэдэг вэ ? ” зэрэг зохиолоос мэднэ. Ийм зохиолууд хүүхдийн түм буман яагаад вэ? асуултын хариу болж байгаагаарай чухал юм.
Энэ мэтээр “хүний дээл хувцас биеийг хамгаална. Бидний улсын дээл ба хуцвас урт ба өргөн. Гадаад хүний дээл хувцас нь ахар бөгөөд бага.Эдүүгээ  сургууулийн танхимд дээл хувцасыг охор бага хэрэглэх нь буй Түүний хөнгөн алдрын тул болой ” /IIдэвтэр, 5-р хичээл/ Газрын дээрх гадрагад өндөр болох нь уулс болой. Үлэмж ой, алт чулууны элбэг. Урьд бидний улс уурхай нээхийг уээрлэсэн бөлгөө. Ойрноос бага сага нээж болох нь багагүй. Улмаар хөгжүүлвээс үүнээс их ашиг олох нь үгүй билээ .” /IIIдэвтэр,9-р хичээл/ гэх зэргээр үзэгдэл юмсыг өөр хооронд харьцуулах, цаг хугацаагаар хэрэглсэн нь зүгээр ч нэг өгүүлсэн бус бага насны хүүхдийн сэтгэхүйд нийцүүлэхийг эрмэлзсэн нь илт .
2.Дүрээр дамжуулж танин мэдүүлж сургамжилсан өгүүллэгүүд байна. Тухайлбал “Тэр сургуулийн хөвгүүн ачлалт мөн. Түүний эцэг эх нас хөгширсөн тул амсхийлгэн үйлчилнэ. Өглөө боссоход нь дээл хувьцсыг нь өмсгөнө. Унтахад нь хучлага дэвсгэрийг нь засна. Идэхэд нь зөөлөн зүйлийн эрмүй” /IIдэвтэр, 3-р хичээл/ гэсэн нь нэгэн тус ч ачилалт хөвгүүний дүрээр үлгэр жишээ болгон бусдад сургамжилж байна.
Тэгвэл “Шинэ саран анхан мандав. Бага хөвгүүд гадаа явахад анх гадаа явахад түүний хойноос юм дагаж явмуй. Ард хойш юу ч үзэгдсэнгүй Яаран орж асуусанд эгч өгүүлрүүн : Энэ чиний сүүдэр. Чи зулын өмнө зогсох нарны дор явахад цөм буй .Хэрэн умартан гэв. Хөвгүүн сая ухжээ.” Гэсэн нь бага наны хүүхдэд зориулсан өгүүллэг мөн байна. Энд бага хөвгүүний юмны учрыг олох гэсэн хүсэл, гэнэн томоогүй бодлыг сөрөгцүүлэн дүрслээд эгчийн сургамжаар учрыг тайлж буй нь өвөрмөц зохиомжтой гэнэн томоогүй, хашир туршлагатай хоёр ч дүрийг тэдний харьцаа үйлдлээр субъектив агуулгаас илэрхийлжээ. Ийм өгүүллэгүүд дэвтэр бүрд олон байна.
Найруулан засаж боловсруулсан өгүүллэгүүд нэлээд байна. Энэ нь түрүүчийн Гүнсэнноровын нэгэн адил дорно дахины болон монгол үлгэрийн зохиомж, өгүүлэмжийг ашиглан бага насны хүүхдийн сэтгэхүйн хэр хэмжээнд тохируулан боловсруулсан өгүүлэгүүд болно. Жишээлбэл : “Хоёр мэлхий нэгэн нуурт суугаад өдөр удсаар, хур орсонгүй нуур ширэгжээ. Хэлэлцэн бусад газарт шилжиж явахад нэгэн худаг тохиолджээ. Түүний нэг нь баярлаад орсугай хэмээхэд нөгөө нь өгүүлрүүн: Худгий ус нэн сайн. Хэрэв түүнд учир бий агаад санаа нийцэхгүй бол хэрхэн гарч чадах аж. Тийнүү нүдний өмнөхийг үзэх ба хойчийг үл бодох нь болвоос зовлон ирэх ёсон буй “/I дэвтэр, 25-р хичээл/ .
    “Олон шувууд эзний орныг сонгоход хэрээ өөрийн муухайг мэдээд даруй гүн шугуйд орж, тогосны унасан өдөөр биеэ засаад болгоод олон ирсэнийг мэдээд тэмцэн цохиж, урихлаад  түүний өдийг унагаж биеийг шархдуулжээ. /Iдэвтэр, 26-р хичээл/
    Мөн IIIдэвтрийн төгсгөлд “Тэр сургуулийн тэнхэмд байхдаа захиа зохион бичиж, дүү нартаа хүргүүлсэн бөгөөд эцэг эх нь захиаг үзээд баярлан өгүүлрүүн: Миний хөвгүүн сургуульд орж, нэгэн жил болох төдий боловч захиа зохиож чадсан нь мөн ном бичгийг судалж буй хэмээн ихэд баярламуй.” /30-р хичээл/
    IY дэвтрийн төгсгөлд “Бага насны бид нар анхан сургуулийг төгсөв өө. Багшийн сургах нь судлах бичиг үлэмж хэмээмүй. Байн байн үзэж утгыг ойлгон төгсөөд баатар журамт эрдэмтнийг эрхэмлэн, баян ийрэг улс төрөө мандуулж,баатар идэрхэг сүр хүчийг ихэтгэнбат их улсыг энх амарт хүргүүлсүгэй.”/30-р хичээл/ гэсэн нь нэгд нэгэн бүлэг номыг үзэж дууссан хүүхдийн баяр хөөрийг илчилж, нөгөө талаар олон жижиг өгүүлэгүүдийг нэг эзэнд хандан нэгтгэж эрих зохиолын маягтай болгосон зохиомжийн онцлог харагдаж байна.
    1926 онд Манжич Бат-Очирын зохиосон “Дүү нар хөвгүүдийг сургах мандах нарны туяа хэмээх бичиг оршивай” гэсэн нэр бүхий нэгэн дэвтэрт багтаасан уран сайхны боловсруулалтын хувьд Гүнсэнноров , Жамъян нарын бүтээлтйэ ижил тул зохиолын агуулга, хүмүүжил танин мэдэхүйн талаас нь авч үзлээ.
    Эл номд улс нийгэм, засаг төр, хууль цааз, хоршоо худалдаа зэрэг нийгмийн асуудал мал маллах, тариа тарих зэрэг аж байдлын зүйлс хийгээд зан заншил, ёс суртахууны холбогдолтой олон зүйлийг багтаасан байна.
    Энэ бүхнээ хүүхдэд сонирхолтой, ойлгомжтой хэлбэрээр хүргэхийг хичээжээ.
    Дөрөвдүгээр зүйлд “Ахчлах, дүүчлэх” гэсэн гарчигийн дор “… Дэлхий дахинаар найрамдах ёслолын анханд тахимдах /ахчлах/ дүүчлэхийг гаргажухуй. Хүн бүр найрамдваас дэлхий дахин энх, улс төр бат,өөрийн биед харшил гэмшилгүй болмуй” хэмээн ахчлах, дүүчлэх ёсыг нэлээд өргөн утгаар нь тайлбарласан бол 34-р зүйлд “Уур хилэн” гарчгийн дор “Нэгэн цагийн хилэн өрнөж, хэрхэвч тайтгарч үл болоход хүрвээс хоёр этгээлд харилцан жанчилдаж өшө болон хариу авалцан бие үхэх, тахир дутуу болгож, хохирол, эдврэхэд хүргэ үүсвэр бага боловч зовлон болох нь маш их…” гэх зэргээр бичсэн нь гаргах санаагаа тодорхой бодит байдлаар тайлбарласан ба эхний өгүүллэгт “биеэ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад төрөө зас ” гэсэн сургаалийн дараагийхад “Уур биеийг зовооно ” гэсэн зүйр үгийн санааг дэлгэрүүлэн тайлбарласан аястай байна. Уг номын тухай сурган хүмүүжүүлэгч Т.Гомбосүрэн өгүүллэл бичиж аргаар нь
1.    “Улс нийгмийн сэдэвт зүйл
2.    Аж байдал хөдөлмөрийн сэдэвт
3.    Ёс суртахуун зан үйлийн сэдэвт зүйл /Г-35—1/ хэмээн ангилсан нь тохирч байна.
Эхний хэсэгт буй өгүүлэгүүд нь их төлөв шинэ засгийн бодлого, нийгмийн байгууллагыг таниулан сурталчах аястай бол хоёрдох хэсэгт багтах “Хүн болж төрөхүй” гэсэн зүйл “ертөнцөд хүн болж төрөх нь маш чухал” хэмээн дээдэс мэргэд номложээ.
“Анх эхийн умайдп биеийн дүрсийг олсон цагт мэргэн эхийн бие шалтгаантай болоод сац хажуулан хямрахгүй, далжийн суухгүй, хулбиийж зогсохгүй, нийлэмжгүй юмыг идэхгүй, тавгүй боловоос суухгүй нүд муу өнгийг үзэхгүй, чих нь харьцангүй дууг сонсохгүй, өглөө үдэш уянгат шүлгийг дуудуулан, төв цэгц хэргийг хэлүүлэн сонсож явбаас хөвгүүн төрөөд байдал төлөв, төв шударга эрдэмт хүнээс илүү болмуй хэмээжээ” гэх зэрэгээр бичснээс үзэхэд хүүхдэд төдийлэн  хамаагүй, харин эхэд өгсөн сануулга мэт харагдана.
Гэвч “эх болсон хүн арван сар болтол хүч тамираа бартал шаналан тээж, ганц биедээ зовлонг хүлээн тэсвэрлэж, аминд хүрэхээр зовон сая няраалмуй. Үүнд хөвгүүн болсон хүн учрыг мэдэж эхийн  ачийг туйлаас хүндэтгэн санавал зохино.”гэснээс үзвэл энэн яахын аргагүй хүүхдэд зориулагдсан байна. Эхийн хэрхэн зовон явж үрээ төрүүлдэгийг хүүхдэд тэр бүрий мэдэхгүй тул, мэдэхгүй зүйлийг нь мэдүүлэхийн тулд дээрх өгүүлэмжийг ашиглан ухааруулаад төгсгөлд нь ердөө л ганц үгээр сургамжилсан байна.
Түүнчлэн ”толгой, нүүр, гар, хөл хэмээгч эм хүний дөрвөн өнгө тул ямагт засацгаа Хов үг тахилзуур инээдийг тэвч. Уур хилэнг хүлцэж айл аймагтаа сайхан зохиц “гэх зэргээр бага охидод,  “эцэг эхийг ачилж ах нарыг хүндэл, өвгөдийн сургаалийг дагаж яв .Хичээн эрдэм сурч эрдэмт багшийг хүндэл…” гэх зэргээр  хөвгүүдэд хандан хэлсэн нь сургаалийн зохиолын хэлбэрийг ашигласан байна.
    Мөн “Архи дарс хэмээгч ” гэсэн 35-р зүйлд
“Бат үгийг задруулдаг
Бардам дээрэнгүйг төрүүлдэг.
Чухал үгийг цуцалдаг
Цугларгсдыг тэмцүүлдэг
Оюун билгийг мартуулдаг
Олсон зэхсэнийг баруулдаг
Бэх зөвлөлийг сарниулдаг
Бие махбодийг доройтуулдаг “ идээн мөн тул урьдаас сэргийлэн айж цээрлэвээс зохимой. гэсэн нь “Чингисийн есөн өрлөгтйэ өнчин хүүгийн сэцэлсэн шастир” зохиолд  Мухулай ,Боорч нарын хэлдэг үгийг авч ашигласан байна.
Энэ бүхнээс үзэхэд эдгээр сурах бичгийг зохиогчид уран дүрслэлийн янз бүрийн аргыг тохирох газар нь олж хэрэглэж чадсан учир дээрх бүтээлүүд хүүхдийн танин мэдэхүйд тустай болжээ.
Мөн өмнөх уламжлал зэрээс үзвэл энэхүү сурах бичиг Монголын хүүхдийн уран зохиолын түүхэн дэхь нэгэн өвөрмөц үзэгдэл, сонин төрөл болох нь тодорхой байна.
1940-1950-иад оны хүүхдийн уран зохиолын тойм.
1940,1950-иад оны манай орны нийгмийн гадаад ба дотоод амьдрал дэлхий II дайнтай холбоотой бөгөөд урлаг, уран зохиолд  энэ байдал шууд нөлөөлж байв. Тийм учраас энэ үеийн зохиол  нь “тухайн үеэ тусгасан өвөрмөц дүрслэгдэхүүний хувьд  ч”Монголын орчин үеийн уран зохиолын түүхнээ нэгэн онцлог үеийг бий болгожээ.
    Энэ үед уран зохиолд зонхилж байсан сэдэв нь түүх хувьсгалын хийгээд цэрэг, эх оронч явдал байсны зэрэгцээ дөчөөд оны сүүл үеэс орчин үеийн амьдрал буюу бүтээн байгуулалтын сэдвээр бичиж эхэлжээ. Эл байдал хүүхдийн уран зохиолын тухайд ч адил юм.
    Яагаад дөчөөд оны үед өмнөх үетэй нь харьцуулахад зохих хэмжээний ахиц гарсан ч хүүхдийн уран зохиол, нийт утга зохиолын маш жижиг салбар төдий байлаа. Үүнийг бид хүүхдэд зориулан дагнан бичдэг нэг ч зохиолч байгаагүй жишээнээс мэдэж байна.
     Гэхдээ дөч тавиад оны Монголын хүүхдийн уран зохиол нь өөрийн гэсэн намтартай, олсон ололтой, өгүүлэх дутагдалтай юм. Сэдвийн хувьд авч үзвэл нийт утга зохиолтойгоо ижил боловч арга барил, уран сайхны талаас нь авс үзвэл бас ч ярих юм бий.
    Энэ үеийн зохиолуудад ардын аман зохиолыг ашиглаж бичсэн буюу аман зохиолын уламжлалаар зохиогдсон бүтээлүүд хүүхдийн уран зохиол юуны өмнө хамаарна. Ийм зохиолын тоонд  П.Хорлоо “Адьяа хүү”/1943/, Ч.Лхамсүрэн “Эрийн сайн эрэлхэг баатар хамгийг залгигч мангасыг дарсны үлгэр”/1945/, “Хүрэн морь”/1947/ , Д.Даржаа “Хотол баатрын дуулал”/1941/ ,М.Чимэд “Баян Дондог баатар”/1947/ зэрэг найраглал, Ч.Лхамсүрэн “Хоёр бамбарууш”/1946/, “Гурван ховдог” /1947/, “Хэрэмний хүүхэд”/1950/, Б.Бааст”Хар мазаалай”/1946/, Л.Бадарчийн “Унага”/1950/, зэрэг шүлэглсэн зохиол, П.Хорлоо ”Алт Мөнгө хоёр” /1952/, “Туулайн бүжин”/1957/ зэрэг өгүүллэг, Ч.Ойдов “Долоодой хүү”/1941/, “Жаргалыг хүссэн Мөнхөө”/1947/, “Алиа Тогмод” /1957/жүжгүүд зэргийг оруулж болно.
    Эдгээр зохиол аман зохиолын зохиомжийг авч ашигласан, дүрийг уламжилсан, сэдэв авсан зэрэг нь дор бүрийдээ  онцлогтой байна. Эдгээрээс П.Хорлоо, Ч.Лхамсүрэн нарын найраглалууд аман зохилын уламжлалыг нийлээд өргөн хүрээнд ашиглсанаараа онцлог юм. Энд юуны өмнө нэг талаас үлгэр, туулийн баатар нөгөө талдаа тухайн цагийн бодит хүний шинж төрхийг нэг жижиг дүрд шингээн “олны хүсэл мөрөөдлийн ертөнц болсон аман зохиолынхоос бодит амьдралын үнэн дүрд хувиргаж чадсан.” Ц-180-74/
    П. Хорлоо “Адьяа хүү” бол ардын үлгэрийн туульс гардаг өнчин хүүгийн уламжлалт дүр мөн. Аман зохиолд өнчин хүү өсөж өндийн хүний зэрэгт хүрмэгцээ аль нэгэн чухал үйлсийн төлөө санаа шулуудан явдаг бол энэ зохиолд Адьяа хүүг аав ээж хоёр нь сайн замд оруулахдаа санваартан ламд шавь оруулж буй нь тухайн цаг үеийн бодит амьдрал .Адьяа хүүгийн аав ээж хоёр өвгөн, эмгэн хоёр байгаа явдал ч эцгийнхээ 300 настай мэндэлдэг туулсийн баатрын уламжлалыг санагдуулж байна. Гэтэл энэ зам тийм ч сайхан зам биш  харин аюултай орчин мэт байдлаар сүм хийд, багш ламыг дүрсэлсэн нь тухайн цаг үеийн үзэл бодол дүрслэх арга хэлбэр нөлөөлсөний гэрч болно.  Харин Адьяа хүү хамба ламаас оргож явах замдаа Хайрхан тахилтын бэлд хадат өндрийн нөмөрт унтаж, зүүдэнд нь лам багшийнх нь царай тохой шахам улаан хамартай арван хурууны нь хумс алд хэртэй болсон аймшигт амьны байдлаар харагдаж буй нь нэг талаас Адьяа хүүгийн үлгэрийн баатар шинжийг / зүүдний байдлаар харуулж/ нөгөө талаас лам багшийг ч ямар нэг мангасын дүрээр харуулж буй нь аман зохиолын дүрслэлийн уламжлал болж байна.
Түүнчлэн Адьяа хүүгийн замд тохиолдож буй элдэв бэрхшээл түүнээс аврагч хүчин зүйлийг ч дээр байдлаар дүрсэлжээ.
Ч.Лхамсүрэнгийн “Хүрэн морь” бол үлгэрийн туульсийн ид шидэт хүлэг биш боловч дайсны эсрэг тэмцэгч чанар хатуу хүнд бэршээлийг даван туулж буй зэргээрээ тэр хүлэг лүгээ ямар нэгэн хэмжээгэр төстэй. Гагцхүү өргөл барьцын золиос болж баян панзчины гарт очиж харийн ноён, хээрийн чонын аюулд өртөж буй болон унган нутгаа тэмүүлэн ирж эзэнтэйгээ уулзаж буй зэрэг нь ид шидийн хүчээх бус тухайн цагийн амьдралын жам зүй зохицолын дагуу болж буй нь дүрийн бодит шинжийг илтгэнэ. Энэ нь алив дүр өөрийн тохирч зохицсон тодорхой нөхцөлд амьдардыг баталгаа болох юм.
Энэ хоёр зохиолын төгсгөлд Адьяа хүү 18 нас хүрч ардын цэрэгт явахаар болж байгаа, өнчин хүү
“Эрийн цээнд хүрээгүй ч
Эрхэм үйлсэд зүтгэхээр
Эрэлхэг хүрэн мориндоо
Эмээл тохож мордоод” мөн л “ардын журамт цэргийн ариун жагсаалд нийлэхээр” явж буй нь тухайн цаг үеий бодит амьдралын тусгал болохын дээр бичлэгийн нэг загварын нөлөөлө бас ажиглагдаж байна
Ч.Лхамсүрэнгийн “Эрийн сайн эрэлхэг Болдбаатар хамгийг залгигч хар мангасийг дарсны үлгэр” бол аман зохиолын уламжлалыг бас нэг өвөрмөц хэлбэрээр ашигласан зохиол юм.
Энд Зөвлөлтийн улаан армийг Эрийн сайн эрэлхэг Болдбаатараар, Германы фашизмийг хамгийг залгигч хар мангасаар төлөөлүүлсэн нь нэг талаасаа үлгэр туульсын баатрын хамт олонч шинжийг тэр хэвээр нь авсан байна. Энэ үүднээсээ нийгмийн том үйл явлыг хүүхдүүдэд ойлгуулахад ихээхэн дөхөмтэй болсон дүрслэл юм. Гэвч Болдбаатар мангас хоёрын хооронд болж буй тэмцэл нь туульсынх шиг сайхан хүүхний төлөө бус жинхэнэ хүн  төрлөхтний хувь заяаны төлөө бодит   тэмцэл байгаагаарай онцлогтой. Эл найраглал дайсны хүчийг дутуу үнэлэн үхээнц арчаагүй байдлаар гаргасан нь тухайн үеийн уран зохиолд байсан загварчлах хандлага мөн боловч хэрэв энэ бүтээлийг хүүхдийн зохиол гэж үзэхэд хүрвэл энэ дүрслэл бяцхан уншигчдад илүү хүртээмжтэй ч байж болох талтай.
Д.Даржаагий “Хотол баатрын дуулал”, М.Чимэдийн “Баян Дондог баатар” зэрэг нь дээрх зохиолууд шиг боловсруулалт хийгдээгүй ардын злгэр домгийг бараг тэр чигээр нь найруулан ашиглаж хүүхдийн уншлаганд оруулсан бүтээлүүд юм. Дөч тавиад оны үед амьтны тухай ардын үлгэр болоод үлгэрт гардаг амьтны дүрийг ашиглан  хүүхдэд зориулсан зохиол бичих явдал их байв . Ч.Лхамсүрэнгийн “Гурван ховдог” үлгэрт арзгар ширүүн үстэй, хохмой, ховдог зараа, амьтан олныг хатгадаг урт хэлээрээ гайхуулсан хорт могой, эвэр хошуугаа билүүдсэн идэмхий хар хэрээ гурав сувьдаг шунахай зангаасаа болж бие биенээ хөнөөж буйг инээдэмтэйгээр үзүүлжээ. Энэ нь үлгэр домогт гардаг амьтын дүрийн уламжлалын зэрэгцээ гадаад төрх байдлынонцлогт нь хүний авир төрхийг шингээн сургамж өгөх зорилготойгоор бичсэнээрээ хүүхдийн зохиолын зүйд тохирч байгаа юм. Харин “Хоёр бамбарууш” зохиолд хөвч тайгад төөрмөн хочр бамбарууш хот ороод сургуульд орж  циркчин болон, амралтаараа ойд очин хэрхэн явсан түүхээ ярьж буй тухай, “Хэрэмний хүүхэд”, “Эрүү”, “Өвчүү” гэсэн нэр бүхий хоёр хэрэмний зулзага нэг нь ээжийнхээ үгэнд сайн ордог тул бүх зүйл сайиар суралцсан, нөгөө нт үгэнд ордоггүй залхуу хойргын гайгаар биеийн чимэг болсон сүүлээ чононд тасдуулсан тухай бичсэн нь амьтны дүрээр дамжуулан орчин үеийн амьдрал, өнөөгийн хүүхдийн тухай харуулжээ. Энэ бол өмнөх уламжлалыг ашигласан нэгэн шинэ хувилбар мөн бөгөөд хүүхдийн уран зохиолын нэгэн чухал төрөл болох орчин үеийн үлгэрийн хөгжилтөнд оруулсан хувь нэмэр болсон юм. Дөч тавиад оны ийм зохиолууд дотроос Л.Бадарчийн “Унага” хэмээх шүлгэлсэн үлгэр нэлээд онцлог болсон юм. Энд “Хоёр сайн морь ” гэдэг ардын үлгэрийг ашигласан байна. Үлгэрт өгүүлсэнээр харь холд худалдагдсан хоёр морь эх нутгаа санаж харихаар гүйж явтал нас ахимаг нь туйлдан ядарч цааш алхах тэнхээгүй болов.  Тэгээд залуу мориндоо “Болзоогүй замаар бүү яв, бөртөлзсөн юман дээр бүү очоорой боолттой юмны амыг бүү задлаарай ” гэж захиад хоцорчээ. Залуу морь бөртөлзсөн юмны бараа  хараад шууд гүйж очвол, боодолтой юм байж. Ахмадын захиасыг умартан боодлыг задалбал өлөн чоно гараад иржээ. Чоно гарч ирүүт морийг идэхийг завдтал туулай ирж, учрыг асууж , мэдээд :
-Чоно гуай та энэ уутанд яаж багтах билээ. Би үзээгүй болохоор үнэмшихгүй байна. Гэж хэлээд  үнэмшүүлэхийн тулд чоныг уутанд ормогц амыг нь боож туулайн ачаар амь аврагдсан тухай өгүүлдэг.
Зохиолч энд юуны өмнө хоёр морийг унагатай гүү болгосон нь  хүүхдэд ойлгоход дөхөм болгожээ. Тэгээд буурал унагатай саарал гүү  унагандаа
    Ээжээсээ бүү хоцор
    Ижлээсээ бүү тасар
    Чогочого аюулгүй
    Чоно аюултай хэмээн маш ойлгомжтой сургаж байна. Гэтэл унага эл үгийг ухаарсангүй, ээжээсээ хоцорч, ижлээсээ тасраад явж байтал ууттай юм таарчээ.
    Үлгэрт “боодолтой  юм” таарах тухай урьдчлан сануулдаг бол энд гэнэт дайралдсан нь уншигчдыын сонирхолыг татах нөгөөтэйгүүр гол баатраа:
    Үргэж бусгаж
    Үнэрлэж, хөдөлгөж
Олон янзаар
Оролдож үзэх зүггүй хүслийг нь төрүүлэх зорилготой байжээ. Тэгээд уутанд буй чоно:
Унага дүү минь
Ууланд ганцаарай
Яах гэж ингэж
Яваа билээ
гэх зэрэг энхрий хуурамч үг гарган
    Адуу хаачсаныг
    Ах чинь андахгүй
гэж худал мэдэмхийрэн
    Уутанд ороод
    Унтахад таатай
    Уяулж боолговол
Улам ч хавтай
гэхчлэн залилаж итгүүлж буй нь түүний “урваж, хөрвөж” буй хөдөлгөөнөөс нь ил байхад энэ бүхэнд гэнэдэн хууртаж буй унаганы төрх юу ч бодсон шинжгүй “унагалдан” хэлж буйгаас харагдаж байна. Гэтэл чоно уутнаас гарч ирүүтээ
    Ачийг чинь би
    Бачаар хариулна гээд
    Унтсан намайг
    Учиргүй сэрээсэн хэмээн учиргүй утгагүйгээр унагыг буруутгаж буй нь зохиолын баатруудын зан чанарыг хурц тод ойлгогдохоор ялгаруулан дүрсэлжээ.Энэ нь “бага насны хүүхдийн зохиолын шаардлагад тохирч байна”/Т-151-35/
    Гэтэл туулай ирж учрыг нь мэдээд
“Эрхэм чоно гуйх та
Энэ  муу уутанд
Багтсан гэдэг
Башир үг биз.
Хэрэв та уутанд
Хээв нэг багтвал
Наад муу унагаа
Идэх чинь зөв
Намайг дэр нь идээрэй”
чоныг хөөргөсөн, хохмой сэтгэлийг нь хөдөлгөсөн ухаантай үг хэлсэнээр их “идэштэй “болж буйдаа баярласан чоно уутанд дахин ороход туулай ухасхийн амыг нь боож байна.
    Төгсгөлд нь
Ууталсан чоныг өвчих гээд
Анчин ч ирж гэнэ
Унаган бууралыг авах гээд
Адуучин ч ирж гэнэ
гэсэн нь гэнэн хонгор унагыг өрөвдөж,ховдог шунахай чоныг жигшсэн багачуудын сутгалд яв тав нийцэж байгаа юм.”Хүүхдүүд өөрсдөө онц хөдөлгөөнтэй ард түмэн бөгөөд хөдөлгөөн үйл явдалд их дурладаг. Бяцхан уншигчид үйл явдалтай холбогдсон сэтгэхүйн задлан ялгалтыг сонирхохоосоо үйлийн хөгжил задралыг илүү сонирходог ” /Т-151-21/ гэж доктор Л.Түдэв бичжээ.Тэгвэл энэ зохиол бага насны хүүхдийн уншиж ойлгох, тогтооход дөхүү лг хэллэгтэй, богино өгүүлбэрээр шүлгийн хэмнэл хэмжээг ягштал тохируулсан, хүүхдийн сонирхолыг  татахуйц хөдөлгөөн үйлчлэлээр баялаг болсон байна.
    П.Хорлоогийн “Алт Мөнгө хоёр”, “Туулай бүжин” өгүүллэгүүд тавиад оны хүүхдийн зохиол дахь дээрх чиглэлийн бүтээлүүдэд онцгой байр эзэлнэ.”Туулайн бүжин”-г гаднаас өнгөц харвал ардын үлгэр гэж бодмоор. Гэтэл туулайн бүжин, муурийн зулзага, чонын бэлтрэг гурав нэг дор гардаг үлгэр байхгүй. Зохиолч энд амьтдын үлгэрийн зохиомжийг ашиглан гурван өвөрмөц дүрийг сонгон авчээ.
    Туулай бол цэцэн сэргэлэнгийн төлөөлөл, чоно ховдог шунахайн төлөөлөл болсон уламжлалт дүр юм. Харин муурийн зулзага тэр бүр үлгэрт гардаггүй бөгөөд Гэндэн Мэйрэн энэ дүрийг авсан нь бий. Муур бол нэг талаас гэрийн тэжээмэл амьтан боловч нөгөө талаас махчин. Ардын үлгэр эсрэг хоёр хүчийг /чоно, хонь, чоно, унага гэх мэт/ зохицуулах нь олонтоо. Тэгвэл энэ үлгэрт туулай, чоно гэсэн эсрэг хоёр хүний дунд муурын зулзага байна. Хэрэв тэр туулйаг дагавал сайн замд, чоныг дагавал буруу замд орно. Үлгэрийн туулай хурц ухааны хүчээрийг хэргийг хоромхон шийддэг бол бүжин хоёр нөхрийнхээ дутагдалыг засах гэж хэрэндээ их хөдөлмөр гаргаж байна. Үлгэрт чоно туулай хоёр эсрэг талаас нэг цэгт уулзан тэмцэлддэг бол энд гурван амьтан хамт амьдарч байна.
    Энэ өүнээс үзэхэд нэр нь хэвээр авч уламжлалт дүрийг зохиолч огт өөр болгон боловсруулж орчин үеийн нэг ангид байгаа янз бүрийн хүмүүжил араншин бүхий хүүхдийн төлөөлөл болгож чадсан байна.
    “Алт Мөнгө ” хоёрын тухайд бол нэг айлын баян ядуу ах дүү хоёрын тухай ч юм уу.эсрэг, тэсрэг санаатай, үзэлтэй хүүхдүүдийн тухай үлгэр байдаг. Энэ нь ерөөс яг адилхан орчинд өссөн хэрнээ өөр өөр зан ааштай болж өсдөг амьдралын бодит байдлын жишээнээс  ч үүссэн байж болно.
    Мөн овгийн байгуулал задарч өмч хуваагдах үетэй ч холбоотой байж болох юм. Ардын үлгэрийн энэ уламжлалт дүрийг зохиолч бас л өвөрмөц сонин боловсруулсан байна. Нэлээд үлгэрт ах дүү хоёрын ах нь баяжаад дүүгээ мартдаг, дүү нь эрдэм сурсан тул хожим ахыгаа ядуурсан байхад тусалдаг тухай өгүүлдэг.
    Энэ нь хүний дөл ухаан, эрдэм номын ашиг тусын тухайд өгүүлж буй хэрэг. Харин эл зохиол ах дүү хоёр ойд явж төөрөөд амиа бодсон ах нь дулаан агуй олж ганцаараа унтаж байхад дүү Мөнгө нь сайхан сэтгэлийнхээ ачаар адуучинтай тааралдан амь гарч байна. Алт хэдийгээр дуоаан агуд тухтай хоносон ч дүү нь эрж очоогүй бол чононд идүүлэх байлаа. Өгүүллэгийн төгсгөлд зохиолч “Хэрэв Мөнгө эрж олоогүй байсан бол Алтыг чоно яах байсан бэ ? Та нар сайн бод .Энэ юунаас болов ?” хэмээн асуусан .
    Үүний хариу нь ердөө л хувиа бодсон хар муу санаа. Зохиолч харин энэ хар муу санааны тухай бус түүнийг даван гардаг үнэнч сайхан сэтгэлийн тухай бичихмйг эрмэлзэн Мөнгийг Алтнаас илүүд үзсэннь энэ өгүүлөгийн гол санаа . Өөрөөр хэлбэл хүний дөл ухаан сайн санааны тухай “Сайн санааны үзүүр тос ”хэмээн эрхмэлдэг ардын үзэл үлгэрт туссаныг шинэ цагийн хүүхэд багачуудад маш ойлгомжтой урнаар дүрслэн үзүүлсэн нь энэ зохиолын шинэчлэлт болно.
    Дөч тавиад оны үед ардын үлгэрийг маш бүтээлчээр ашиглан тайзны урлагын урын санг баяжуулсан хүн бол Ч.Ойдов юм. Түүний 1942 онд бичсэн “Долоодой хүү” жүжгийн гол баатар Долоолой бол ардын үлгэрийн уламжлалт дүр мөн.   Зохиолч энд хааны хүүгийн хаясан морин толгойн чинэ молор эрдэнийг олж өнч байгаа үлгэрийн баатрын шинжтэй, хааны үзэгслэнт гэргийг нь булаан ав лүсын хаанд илгээнэ хэмээн хорлосоны эсрэг тэмцэж буйг туульсын баатрын байдалтайгаар дүрсэлжээ. Мөн ардын үлгэр туульсын янз бүрийн өгүүлэгдэхүүнийг нэгтгэн авч ашигласан байна.. Тэгвэл “Жаргалын хүссэн Мөнхөө” жүжгийн гол баатар Мөнхөө бол харийн хаанд эзлэгдсэж, нухлагдан дарлагдсан ард олондоо эрх, чөлөө аз жаргал авчран гандаж, өгөршсөн нутаг орноо сэргээхийн төлөө тэмцэж буй болон энэ аз жаргалыг мэдэж буй ганц хүн нь түүний заяаны хань Төгсжаргал байгаа зэрэг нь туульсийн баатрын дүрийг санагдуулна. Жүжгийн зохиолын гол амин сүнс нь зөрчил. Энэ зөрчлийн гол зангилаа нь тэмцэгч хлёр талын аль түрүүлж олж авсан нь хожих, гэхдээ хаана байгааг нь аль аль нь мэдэхгүй шидэт бүрээ бөгөөд, бүрээний төлөө тэмцэлийг идэвхжүүлэн өрнүүлж чадсан нь зохиолын зөрчлыг хурцатган “тууль” биш болгожээ.
    Мөнхөө өмнөх үеийн Буйман баатрын хувцас хэрэглэлийг уламжлан авч байгаагаараа бас туулийн баатрын шинжтэй авч ид шид, хүлэг морины хүчээр бус сайн санаат хүмүүс, хамт олны дэм, өөрийн тэмцэл зоригоороо ялж буй нь баатрын шинэчлэл бөгөөд уг зохиолын жүжиг болохын үндэс болж байна. Мөнхөө Ерэнтэй эмгэний захисанаар Түмэн өвгөнтэй уулзан зөвөлгөө сурагмжийг авч, харин Барс хаанаас ирсэн бэлгийн ёгт утгыг тайлж хулчгар Хүрэл хааныг айлгаж буй зэрэг нь үүнийг гэрчилнэ.
    1954 оноос эхлэн олон жил Улсын Хүүхэлдэйн театрын тайзнаа гарсан “Алиа Тогмид” хэмээх “баньд нарын шог ярианы дагуу” /Ж-57-1/  үйл явдалаа гол цөмөө болгон ардын үлгэрийн олон өгүүлэмжийг ашиглан бичсэн жүжиг орчин цагийн хүүхдийн уран зохиолын анхны бие даасан том жүжиг юм. Жүжиг ардын олон үлгэрт гардаг хурц сэргэлэн ухаантай хүүхдүүдийн дүрийг Тогмидод нэгтгэсэн нь олон салангид зүйлийг нэг дор тэгэхэдээ жүжгийн баатрын дүрээс одоо болж буй мэтээр хүртэх боломжийг үзэгч хүүхдүүдэд олгосон юм. Тогмод дээрх бүх шинжийг ямар нэгэн байдлаар дүрсгүйтэхэд бус харин эсрэг хүчнээ мохооход ашиглаж байгаа нь хүмүүжлийн ач холбогдолтой юм. Тэрвээр лам багшдаа дургүй учраас “хүн шиг хоол хийгээд ир” гэхэд хүний дүрстэй хоол хийх, “Дэн хийгээд ир” гэхэд толгой дээрээ ширээ тавин дэнхиййж ирэх, авга ахын нь ганц морийг булааж авах гэж буй түшмэдтэй ярилцахдаа
-    Хэ цэс онгоц шиг ямар том аягатай хүүхэд вэ?
-    Миний аяга шиг онгоцонд малаа усладаг бол ноёнтон сүргээр олонсон байхдаа
-    За за ах зах хүний өөдөөс олон үг хэлдэггүй юм.
-     Аяганы хэрэгт таг болж байгаа юм, аймгийн хэрэгт яг болно байгаа даа хэмээн хэлэлцэн давж буй байдал “амилсан” бурханыг хагалсан  Шаравыг “амьтай юм бол өөрөө явж байгаад хагарчихсан биз дээ” хэмээн өмөөрөх, “өдөр ойчсон мах авдаггүй” гэсэн лам багшийн үгийг ашиглан зориуд оройн хоолыг нь “унаган” хорлох зэрэг нь цөм ардын үлгэрийн өгүүлэгдэхүүн. Гагцхүү үүнийг нэг дүр шингээн сайтар боловсруулсаж алиа Тогмид хэмээн хүүхдүүдийн дуртай нэгэн шинэ баатрыг буй богосон нь зохигчийн шинэ гавъяа болно.
     Энэ мэтээр ардын аман зохиолыг олон талаар ашиглахын зэрэгцээ энэ үеийн хүүхдийн уран зохиолд тухайн цаг үеийнхээ амьдралыг дүрслэх , сургуулийн сургачдын дунп болж буй үйл явдалаар дамжуулан шинэ хүний дүрийг бүтээх явдал нэгэн чухал зүйл болж байлаа.
     Тухайн цаг үеийн байдал, нийгэмд болж буй онцгой үйл явдалыг тусгасан Д.Сэнгээ “Аюуш” тууж, Ч.Лодойдамба “Малгайт чоно ” өгүүлэг зэрэг нь хэдийгээр хүүхдэд зориулагдаагүй боловч сурагчдын унших бичгүүдэд хэвлэгдпэн тэдний уншлагад орсон бүтээлүүд юм. “Аюуш” тууж бодит үйл явдалыг уран сайхнаар найруулан хүүхэд багачуудадэх орон орд түмнийхээ төлөө амь биеэ хайрлахгүй зүтгэх эрэлхэг зоригын үлгэр жишээ баатрын дүрийг бүтээсэнээр онцлог юм. Ч.Лодойдамбын “Малгайтай чоно” өгүүллэгт тухайн үедээ адал явдалт хөгжөөнтэй гэмээр үйл явдалыг дүрсэлж, уншигчдыг чоно яахаараа малгайтай болдог билээ гэсэн нэгэн сонин үзэгдэл рүү   анхаарал татсан зохиомж, тус тусын авир төрхөндөө таарсан Аймар. Сүсэгжав, Хэтрүүдорж гэх мэт сонин нэрүүдийг хэргэлсэн зэргээрээ багачуудын сонирхолыг илүү ихээр татдаг.Түүнчлэн зохиолд уламжлалт хүн, морь хоёрын дүрийг шинэ нөхцөлд малчин ардын амьдрал дунд маш эвлэг гарагсан юм. Дамдингийн борлог морь түүнд цаг үргэлж хань,нөхөр мэт дотно туслагч байдлаар дүрслэгдсэн нь үүнийг гэрчилж байна. Борлог морь хүний хэлээр яриагүй, ид шидээр туслаагүй боловч эр чадал, эрмэг хүлгийнхээ шинжээр эзнээ төдийгүй, нутаг усныхнаа баярлуулж тэдний бахарал болж буй нь уг дүрийн бодит шинж, малгайтай чонын үнэн мөнийг олоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байгаа нь уран сайхны дүрслэл болно.
       П.Хорлоогийн “Хар унага ” өгүүлэгт Гэрэл хүүгийн адуу манаж буй байдал Д.Нацагдоржийн “Адууны манаанд ”–ын Цогт хүүг санагдуулах нь хоёр зохиол ч хоёулаа Монголын малчин багачуудын өвөрмөц сонин амьдралыг гярхай ажиглан урнаар дүрсэлсэнд оршино. Эл өгүүлэгт мөн л морь хүн хоёр хэмээх уламжлалт дүр гарч байна. Гэрэл хүү хар морио унагалахаас эхлэн мэдэж харж маллан ороо хар, хурдан хар  болтол нь эдэлгээ уналгаанд хэрэглэн дасгаж соёолон насанд нь чонын авд унан ид хавыг нь үзэж,их болмогц нь аймгийн наадамд сойж, түрүүлж байна. Энэ бол хүүхэд морь хоёрын маш өвөрмөц сонин харьцаа бөгөөд хүүхэд малдаа дуртай болох, малаа өсгөх ухаан суухын нэгэн шижмийг амьдралын үйл явдлаар өгүүлж иорио хайрлах хүүхдийн сэтгэлээр баатрынхаа дотоод сэтгэхүйг нээж чадсан хэрэг.
    Энэ талаар эл хоёр өгүүллэг уламжлалт дүрийг шинэ нөхцөлд амьдруулсан сонин содон зохиол болсон юм. Гэвч төгсгөлд нь Дамдин борлог морио, Гэрэл хүү хар морио фронтод бэлэглэхээр шийдэж байгаа нь тухайн цаг үеийн бодит үйл явдалын тусгал гэхээсээ бичлэгийн нэг загвар гэж  үзэх нь зөв юм. 1942 онд Ч.Лхамсүрэнгийн бичсэн “Сашка” өгүүлэг дайны гал дунд эр зориг гарган тэмцэн яваа орос хүүгийн дүрийг гаргаж фронтын байдлыг үнэмшилтэйгээр дүрслэн  үзүүлсэнээрээ гадны сэдвээр бичих буюу Монголоос өөр хүүхдийн дүрийг гаргасан эхлэл болсон бөгөөд Ш.Гаадамбын “Бөмбөр бөмбөгнөөс хүчтэй” өгүүллэгт Амеркийн дайчдын эсрэг тэмцэж буй Солонгос багачуудын эрэлхэг цогтой дүрийг бүтээсэн бас нэг содон дүрслэл болов.
    Гучаад оны  хувьсгалын өмнө  дарлагдан зовж явсан хүүхдүүд хувьсгалын ачаар шинэ замд орж буй тухай өгүүлэх нь голлолж байсан бол дөчөөд оны сүүл тавиад оны үед тухайн үеийнхээ хүүхэд багачуудын амьдралыг дүрслэх болж энэ талаар зарим ахиц амжилт олж байлаа. Ингэж үзүүлэхдээ түүхчлэн дүрслэх, харьцуулан жиших үлгэр жишээ болгон товойлгох энгийн өгүүлэх, дотоод сэтгэлийн хувиралыг илчлэх зэрэг янз бүрийн арга хэрэглэж байв.
    Л.Бадарчийн “Хүжийн гал ”/1947/ өгүүллэгт шашны ном сурахас татгалзан, лам багштайгаа тэмцсээр эцэст нь амиа алдаж буй Ундрах хүүгийн бичсэн нэг талаас нь үзвэл тухайн үеийн загвар мөн. Гэвч өгүүлэгийг зохиол болгож буй амин сүнс нь эрдэм ном сурахын төлөө хүжийн галыг өчүүхэн гэрлийг ч болов ашиглаж буй буй Ундрах хүүгийн дүр бөгөөд өнөөгийн сайхан цагтай жишихэд ном сурах боломж урьдын цагт хүжийн гал лугаа адил хомсхон байсныг харуулсан явдал юм. Зохиолын зохиомжоос үзвэл Ундрахад тохиолдсон үйл явдалыг түүний ах өвгөн Түмэн бичиг үсэг сурах дургүй байгаа хоёр залууд ярьж буй нь үүний нэг баталгаа болох бөгөөд цаад утгаараа тухайн цаг үеийнхээ залхуу, ажилгүй залуусыг шүүмжилсэн хандлагатай зохиол болжээ.  Тавиад оны үед Ш.Гаадамбын бичсэн хүүхдийн өгүүлэгүүд /Ш.Гаадамба “Хүүхдийн дунд”  УБ. 1955/  тухайн үеийнхээ нийгэм сургууль, багачуудын өдөр тутамын амьдралд гарч байсан шинэ соргог үзэгдэлүүдийг тусгасанаараа онцлог юм. Тухайлбал хөдөө орно нутагт олон сургууль байгуулагдаж, тэндээс ард олны дунд соёл түгэн, ард олон ч соёлын уурхай болсон сургуулийн газрыг өөдлөн дэгжихэд нь туслан дэмжиж буйг “Соёлын ордон бослоо” , хүүхэд багачуудын дунд нэвтэрч буй шинэ соёл, хамтач хүмүүжлийг “Яагаад тэр вэ ?”, “Ёстой нөхөрлөл”, манай сурагч пионеруудын өөр хоорондоо төдийгүй, гадаад орны зарим багачуудтай найз нөхөд болж буйг “Захидлаар харилцсан нь” бас зэрим хүүхдүүдийн бүтэлгүй явдал доголдол, дутагдалыг, “Алинд нь ч дуртай ” зэрэг өгүүлэгтээ бичжээ.Эдгээр өгүүллэгүүд тухайн цагийн содон гэмээр үйл явдалыг соргог ажиглан, яг л байгаа хэмжээнд нь илүү дутуу зүйлгүйгээр дүрсэлж тэрхүү , шинэ үзэгдэлээс /ахуй/ үүдэн гарах хүүхэд болоод томчуудын сэтгэл санааны хувирал өөрчлөлтийг үнэмшилтэй гаргасан зэргээр тухайн цаг үеийн бусад зохиолуудаас ялгарч байгаа юм.
    Ц.Уламбаярын “Гэрэлт хүү ” /1943/ өгүүллэг үүний жишээ болно. Энэ кинонд тоглосон жүжигчнийг жинхэнэ дайсан хэмээн андуурч их жанжин Сүхбаатар хор өгч алсан эмчтэй учирлаа  хэмээн олзуурхаж, сэргийлэхэд авиачин өгч байгаа найман настай хүүгийн инээдтэй атлаа чухал үйл явдлыг өгүүлжээ. Хүү Сүхбаатрыг алсан хүн лам хүний хувцастай байсан атал европ хувцастай явууд нь баахан эргэлзсэн хэдий ч “хувьсгалын дайснууд зүсээ хувиргадаг” гэсэн багшийн нь түүнд итгэл төрүүлж байгаа нь тухайн цагийн ухуулга, бяцхан хүүгийн дотоод зөрчил хоёрын санамсаргүй тохиолдол болгон гаргасан зэрэгцээгээрээ яах аргагүй хүүхдийн зохиол болж чадсан байна.
    Мөн Д.Цэвэгмэдийн “Сурагч Ганбат ”/1945/ өгүүлэгт гучаад оны зохиолуудын баатар шиг элдэв зовлон зүдгүүр туулалгүйгээр шинэ цагийн шинжлэх ухааны эрдэмийг эзэмшихээр алс баруун хязгаараас эх орныхоо нийслэлд ирж буй Ганбат хүүгийн тухай бичсэн. Зохиолч гол баатраа  Алтайн сүрлэг уулс баян сүрэг , аян зам, хүлэг морь шинэ орчин зэрэгт учир зүйн дэс дараалалтайгаар дотоод сэтгэхүйн хувирал өөрчлөлтийг хурц тодорхой нээж өгч чадан  нь уг өгүүллэгийн гол онцлог нь болно. Ингэхдээ эйэг Зоригт нь хүүгээ эрдэм номын их замд нь үдэхээр хүлэг морио эмээллэж, ”борлог морь нь ижил сүргээ дуудан, алсыг зорьсон Ганбат, эрдэм номыг дуудан, унаган хүлэг нь хазаар даран тэмүүлээд, унасан эзэн нь санаа дүүрэн баяртай байгаагаар алс хол их хэргийг бүтээхээр одож буй туульсийн баатрын дүрийг бодит ахуйд шилжүүлэн  уламжлалт дүрслэлийн аргыг хэрэглсэн бол “Барилгын инженер болоод Багшийн дээд сургуулийн найман давхар байшинг барин” байгаагаар зүүдэлсэн нь залуу хүүгийн ирээдүйн хүслэнг илэрхийлэх сонгодог дүрслэлийн аргыг ашиглажээ.
      Ч.Лодойдамбын “Манай сургуулийнхан” /1952/ өгүүллэг бодит ахуйд нэвтэрч буй шинэ дэвшилт үзэл, түүний эсрэг тэмцэх хуучны үеэ өнгөрөөж буй шинэ дэвшилт  үзэл , түүний эсрэг тэмцэх хуучны үеэ өнгөрөөж буй үзэл хоёрын зөрчлийг нэгэн сургуулийн амьдралыг дүрсэлсэн хүүхэд багачуудын дүрийг гаргасан зэргээрээ хүүхдийн уран зохиол эрх биш холбогдоно. Зохиолын эл тэмцлийн гол дунд хүүхдүүд байгаа нь өвчнийг эдгээхийн тулд мэс засал хийх гэсэн орос эмчийн эсрэг хүүхдүүд “Бид хагалуулахгүй, эндээс зайл” хэмээн хашхиралдаж байхад , эрүүл хүүхдүүд гь гэрээ буулган униа суглаж аваад зугтахыг завдан байгаа нь буруу үзэлт томчуудын ятгалаганд автсан ч өрийн үзэл бодол өөрийн аргаараа тэмэж байгаа үнэмшилтэй дүрслэл болсон юм. Ялангуяа зохиолын нэг баатар Бурантаг хэмээх жаал охин өөрийг нь эхийн сэтгэлээр энэрч эмчлэн эдгээх гэсэн орос эмчийн энэрэнгүй зөөлөн сэтгэлийн эсрэг сэрээ барин дайрч нүүр рүү нь цохиж буй хэсэг өөрийн гэсэн бодолдоо эргэлцээгүй гүн итгэсэн гэнэн атлаа эрмэг монгол охины дүрийг илтгэнэ. Бурантаг бол бусдаас нас , биеэр бага үргэлж нусаа гоожуулан явахын учир ийм нэр авсан гаднаас нь харахад доожоогүй жаал. Гэвч энэ жаал ажил хийж боов олж идэхээр хийд рүү явж байхдаа өөрийг нь дээрэлхэх гэсэн баньд нарын эсрэг хаанаас ийм гарав гэмээр их зориг, хүч гарган тэмцэж, бас үзэл бодлоо хамгаалахын тулд ором эмчийн өөдөөс сэрээ барин тулалдаж байна. Энэ бол гадны ямар ч нөлөөгүй, зохилчийн оролцоогүйгээр өөрөө амилж өөрөө хийсэн ердөө л Бурантагийн шинж төрхийг үнэн мөнөөр нь илчилсэн дүрслэл. Зохиолч энд гадна байдлын  дрслэл нэг зэрэгтэй уламжлалт аргыг хэрэглсэн нь /өнчин ядуу хүүгийн дүр/ илт байгаа бөгөөд ийм доожоогүй охин хэний ч санаагүйг хийж буй нь баатрын өөрийнх нь эцстээ тулсан дотод сэтгэлийн хямрахлын туйл болж байна.  Үлгэрийн баатар голдуу нусаа унжуулсан хүү байдаг бол энд охин болгосон нь санаандгүй хэрэг бас биш бөгөөд дараагийн хэсэгт гэм буруугаа охин хүний сэтгэлээр амархан ухаарч “Лениний охин”-оос уучлалт гуйхын тулд зохиолчын бодож олсон арга гэлтэй. 
Гэвч дөч тавиад оны зохиол бүр ийм байсангүй. Орчин үеийнхээ хүүхэд багачуудын амьдралыг дүрслэхдээ нэг загварт автаж, хэт үлгэр жишээ баатрыг гарагх явдал их байлаа.
Энэ нь “…намын гишүүн надад намын байгууллага ийм хариуцлагатай бөгөөд алдартай даалгавар өгсөн бол би ямар ч гэсэн биелүүлэх л болно.” Гэсэн багшийнхаа үгнээс л хамаг буруугаа ухаарч Жаргал хүү /Ц.Уламбаяр “Мартагдашгүй хичээл”/, ялалтын жил төрсөн Бид-Ялах охин 9-р сарын 1-ний өглөө эртлэн босож хичээлдээ явах гэтэл яг тэр мөчид нь “эцэг Намсрай нь пиг дүүрэн дэвтэр харандаа ачсан машин жолоодоод” өнөө шөнийн дотор энэ ачаагаа буулгавал хоёр дахь жил буюу 1949 оныхоо тээвэрлэх төлөвлгөөт үүргээ гүйцэтгэж чадах болно.”  хэмээн бодож явахад ээж нь үйлдвэрт мөн л төлөвлгөө биелүүлэхээр шөнийн ээлжинд шамдан, ах нь Налайх хот хоёрын хооронд төмөр замаар нүүрс ачсан бух тэрэг жолоодон яваа тул нэгэн гэрийнхэн бүгд ажил хөдөлмөртөө шамдан эзгүй хонож, охиноо ч сургуульд нь хүргэж өгөх хүнгүй болж байгаа, /Ц.Уламбаяр ” Нэгний өглөө” / багш настангуудын үгийг бараг л нэг сонсонгуутаа ухаарч дутагдалаа засаж олон нөхдөө хошуучилсан Насан хүү, /М.Чимэд ”Насанхүү”/ зэрэг дүр,дүр дүрслэлээс аяндаа харагдаж байгаа юм.
Дөч, тавиад оны үед ерийн хүүхдийн үерхэл нөхөрлийг тусгасан Ш.Нацагдоржийн “Сувд, Эрдэнэ хоёр” /1947/ хүүхдийн дутагдалыг өөрөөр нь бодуул ойлгуулах чиглэлтэй Б.Дэмчигдоржийн /Доголон нулимастай инээд/ хүүхдийг  хөдөлмөрт дуртай болгохын үүднээс зорьсон хэргээ бүтээхийн төлөө уйгагүй шургуу зүтгэсэн Төмөр хүүгийн дүрийг гаргасан Д.Намдагийн “Алим” / 1952/ зэрэг төрөл зүйл, дүрслэл, дүрийн боловсруулалтын хувьд сонин шинэ зохиолууд гарч байсан нь хүүхдийн зохиолын хөгжил, шинэчлэлтэд зохих хувь нэмрээ оруулсан юм.
1950-иад оны дундуур Д.Содномдорж, Л.Түдэв нэр хүүхдэд зориулан зохил бичиж эхэлсэн нь бие даасан хүүхдийн зохиолчид буй болохын эхлэл байлаа. Д.Содномдорж бол хүүхдийн зохиолыг дагнан нэрд гарч ирсэн хүн болох тул түүний уран бүтээл монголын хүүхдийн уран зохиолын түүхнээ онцгой байр эзлэх учиртай. Энэ хэсэгт бид түүний 1950-иад оны үеийн уран бүтээлийн тухай авч үзэж болно. 1953 онд “Энх” хэмээх шүлгийн бяцхан ном хэвлүүсэн нь түүний уран бүтээлийн эхлэл болж, тавиад оны үед тэрвээр их төлөвшүлэг, дууны үг, нэлээд бэсрэг найраглал бичжээ.
Шүлэг болон дууны үг нь энхтайван, найрамдал, үерхэл, нөхөрлөл, эх орон, нам засаг,ажил хөдөлмөр , хүмүүжлийн зэрэг нийлээд өргөн сэдвийг хамарч байна . Энхтайван, найрамдал, нам засгийн сэдэвт шүлгүүд нь
Содхон улаан бүчийг
Тодхон соёмбот тэмдэгийг
Үнэлэх
Нэвтрэнэ үү
Үнэлгээ (0)

Админы мэдээлэл



Сэтгэгдэл үлдээх
Нэр
Сэтгэгдэл
Өмнөх сэтгэгдлүүд »
     
PMS.MN
Developed by: miniCMS™ v2
Web stats